Bibliotecas Vivas

#BibliotecasVivas es una iniciativa que nace desde la asociación Sustinea, en colaboración con el Concello de Muiños, que busca recuperar y proteger la memoria de las mujeres mayores del rural gallego, con el objetivo de reivindicar y visibilizar la figura y el papel de la mujer.

Las mujeres representan el 52 % de la población rural y son imprescindibles para el desarrollo sostenible de los pueblos. En esta exposición online narramos la historia de Asunción, Maruxa, Pepi, Lola y Conchi; mujeres de entre 63 y 89 años que representan solo algunos de los muchos ejemplos de lucha y resiliencia, que sostienen la vida en las zonas rurales, gracias a sus cuidados y un trabajo diario, que sigue estando invisibilizado e infravalorado.

Mis fotografías acompañan los relatos, escritos por mi compañera, la trabajadora social Marta Pernas. Los mantengo en su lengua originaria, el gallego, por que me parece importante preservarla como parte de su identidad e historia (creo que se pueden entender sin dificultad…)


A HISTORIA DE CONCHI

A Concha gritounos desde lonxe,
“se queredes vir sacar fotos agora voulle dar de comer ás vacas”,
e alá fomos
observando o que para ela era parte da súa rutina diaria.
Ría moito ao ver como inmortalizabamos o momento como un acontecemento histórico,
e de feito, non é para menos.

Concha aínda ten 63 anos
e unha forza vital admirable,
naceu en Portugal,
cruzou o rural galego con 18 anos
en busca dun mellor porvenir,
e comenta que aquí, no Concello de Muiños, atopouno.
Comezou servindo ata casar con Manolo aos 22 anos
e criar os seus fillos con moito amor e sacrificio.

Cun gran e fermoso sorriso cóntanos
como é o seu día a día,
“levántaste a mañá,
pítaslle a un becerro,
remolacha ou o que sexa,
e despois botas as vacas,
vas á herba
i é o mesmo de sempre,
todos os días o mesmo,
facer a comida, facer as camas,
lavas a louza,
botas as patacas, o millo…
este traballo non está valorado e non che pagan nada”.

Conchi conta que ten “prazas para sete vacas”
aínda que na actualidade só ten catro.
Ademais das vacas tamén cría coellos e pitas.
Nun pasado tamén contaban con mulas as cales
“unhas morreron, outras vendémolas”.
Sega a herba coa desbrozadora ou a gadaña
a que serve de alimento para o gando,
e nin con todo este traballo chega para “cobrar a agraria”.

Gústalle vivir no rural,
agora na casa na que levan case 20 anos
en Parada de Ventosa.
Non soporta o ruido das cidades,
“eu aquí estou libre vou coas vacas,
vou a herba se chove estou vendo a televisión, as novelas que as veces gústanme“.

Considera que sempre se integrou ben aínda sendo muller e extranxeira,
e todo isto nolo conta sen deixar de traballar un momento,
escapou unha terneiriña
e alí a levou pa’ dentro,
collía os sacos de herba e dáballe de comer ás vacas
con tanta bravura como a mesma tenrura
coa que a súa esencia transmitía.


A HISTORIA DE LOLA

A Lola atopámola alí na entrada da súa casa,
espléndida,
coa súa muleta en man
con todos os usos que lle da ela.
Vive en Taboadela cos seus 87 anos e un fillo
que lle axuda coa casa e as terras,
o seu can vello e os gatos.

“Vida de escraviña”,
menciona,
que nunca soubo ler nin escribir e traballou de sol a sol
desde ben pequena,
coidando dos seus pais,
coidando dos seus fillos,
da terra,
do campo,
dos animais.

Gustáballe moito cantar e bailar,
no monte e nos salóns, tanto lle daba,
mais despois sempre había que traballar,
“non había outra”.
Era a subsistencia que chamaba,
non había moita comida,
aínda que se cultivabas algo sempre tiñas pra levar a boca,
muxindo a vaca,
e facendo a túa roupa,
como estes calcetíns que nos amosa.

Cando ían rozar o toxo
e sacar o esterco todo
ás veces enchíanse ata arriba
e cando chegaban a casa non había tina de auga que as limpara
así que ían durmir así, ata arriba da vida das vacas.

Lola foi a Alemaña dous anos,
a cidade non era pra ela, dicía,
“se non hai dios que veña e me prenda toda que a min nunca ninguén me fixo mal ningún”
e se non ela tamén sabía defenderse,
pois sempre foi “moi de tirar p’adiante con todo”.
“Nas cidades se non tes traballo non hai nada que facer,
mais no campo sempre terás unha leira que traballar pra comer”.

Fálanos da rede veciñal,
que aínda agora segue sendo para ela e a para a aldea, esencial.
Lola agasallounos cunha canción de despedida,
“na beira do mar”,
co seu saleiro e autenticidade propia
da Galiza profunda,
da Galiza verdadeira.


A HISTORIA DE PEPI

Pepi brillaba pola rúa
cunha presenza afable e o seu can que lle seguía a todos lados.
Comezounos a contar sobre a súa vida de emigrada
dun rural duro, escravo e pobre, relata.

Naceu en Taboadela,
a súa familia non tiña posesións
e labraban as terras de outras persoas
entregándolle a cambio a metade da colleita,
“traballar para nada”, dicía.
Foi a escola ata os 14 anos
e despois axudou na gandería a súa familia
ata esgotarse das súas condicións de vida,
e querer loitar por outros horizontes.

Valente e brava,
nun momento no que as mulleres non tiñan poder para decidir
colleu unha “maleta de cartón” aos seus 18 anos
e coa súa nai, pai, avoa e veciñanza en contra
arrancou para Alemaña
onde cría que a xente “vivía mellor ca os de eiquí”.
Foi co contrato nunha fábrica xa desde Galicia
e o chegar hospedárona unha parella que lle daba de comer,
di que eran “como se foran os meus pais
aínda que do que me falaban non entendía”.

Aos dous anos,
voltou a Galicia e casou con 20,
alí ollou á aldea aínda máis negativa
e marchou de novo sen o seu marido,
ata voltar por él: “leveimo para Barcelona”
onde queda embarazada.
Neste vaivén e dous fillos xa crecidos
volta embarazar
e trampea nos controis sanitarios para entrar en terras xermanas.
Deixa a cargo dos coidados dos seus fillos a súa nai
ata vir buscar a familia o completo,
con quenes vivirá 14 anos en Suiza.

Pepi fai memoria das xornadas laborais no estranxeiro,
“podían durar ata doce horas o día”
non só pola fábrica, senón por ser pluriempregada.
Limpaba en oficinas e ás veces traballaba nalgúns hospitais,
os sábados e os domingos tamén facía xornadas en casas particulares
e levaba os seus fillos con ela.
“Onde estiven sempre traballei”,
cóntanos que a pesar de traballar moito
éralle menos “pesado” que o traballo de campo.

Remata a etapa migratoria e instálanse en Ourense cidade,
onde segue tendo a súa residencia habitual
nunha casiña con finca e galiñas.
No ar libre leva ben o confinamento
e menciona como aos 74 anos valora máis
a tranquilidade e a beleza de Taboadela,
agora con moitas casas baleiras
que nos ensina paseando pola aldea.

Pepi foi unha muller revolucionaria na súa época,
inconforme co que lle agardaba no campo
loitou na procura de novas oportunidades
con moito esforzo,
a pesar da negativa da súa contorna
e agora volta a orixe doutra forma
coa súa lingua, coa súa terra
e con toda a familia eiquí de volta.


A HISTORIA DE MARUXA

A Maruxa atopámola grazas as súas veciñas
que nos falaron ben dela,
“atoparala no cruce á dereita
alá onde as pitas”.
E que sobra dicir que no rural
ben saben o que é tecer redes.
E alí estaba Maruxa,
quen saiu a ver quenes eran esas descoñecidas
que camiñaban pola aldea de Tourós,
e así comezamos a falar,
ela “non sabía contos”, dicía,
que xa ía moi maior
pero non tardou en contar
e animarse a ser parte das imaxes de “Bibliotecas Vivas”.

88 anos na aldea de Tourós,
cando foi filla,
cando foi nai,
avoa e agora bis-avoa,
sempre muller rural,
“eu en todo o ano non vos subo o pueblo de Muiños”,
alí pasa o tempo,
no chabolo, coas pitas, os allos, as berzas e os recordos,
un chabolo que conta,
cunha lareira
na que agora gardan as patacas
e na que antes pasaban horas e horas,
contando contos,
e contando terras,
non fora que “aljunha quedara sen botar”,
cociñando, afumeando
e quecendo os pés despois de estar desde a madrugada no monte,
sacando esterco,
arando,
labrando,
sembrando…

As cortes agora están baleiras,
quedan os coellos e as galiñas que lle fan compañía,
así como a súa familia,
cos seus 88 anos segue plantando,
co medo de poder caerse coa reuma, non deixa de erguerse cada mañá
e achegarse o campo no que viviu, vive e no que sempre ficará.


A HISTORIA DE ASUNCIÓN

Asunción abriunos as portas do seu fogar,
e tamén o ollar á esencia de toda a autosuficiencia
 que desprendía cada recuncho deste lugar.

Naceu na parroquia de Tornos
no Concello de Lobios,
ata marchar con 21 anos, co home e o fillo de dous anos, a coidar da súa sogra
en Parada de Ventosa, en Muiños,
onde agora reside
e vive cunha persoa interna que a coida,
a ela, ás pitas e a súa horta.


En Xendive, lugar onde naceu, vivía o pai viúvo
“non se traballaba os domingos, en Parada si”,
así que alá ía camiñando todos os domingos
a axudar ao pai,
unha hora a pé de ida,
e unha hora andando de volta.
Non había coches, nin calzadas
pero si carreiros e carros de vacas.

Cóntanos da cooperación comunitaria,
“éramos po caso veciños de todo igual”,
tiñan terras que comprara o marido ao voltar de Franza
e co apoio das veciñas e do gando labraban as terras,
limpaban os montes,
cultivaban a horta toda para animais e persoas,
botaban cinza, esterco e “nada de pesticidas”.
Tiñan tamén unha carpintería e restauraban a casa,
tiñan bodega e facían todo tipo de alquimias
procedentes do elixir da uva.

No forno comunitario, Asunción enfornaba pan para todos,
como o facía antes o seu pai.
Para algunhas dores tomaba maría luisa
e outras herbas, dicía,
“que atopaba nos bordes dos camiños”,
cosía, limpaba, coidaba…
“as mulleres faíamos todo, faíamos na casa e fora”.
Alí estaba ela, con 89 anos
botándolle o ferro aos troncos pra cortalos en pedazos e botar á cociña de ferro.

Asunción “abáfase” nas cidades,
repite varias veces,
para ela a aldea é “respiro”.
Anímanos a vir traballar a terra,
que é duro, pero gratificante.
Lamenta a pouca xente que agora vive nas aldeas,
cando antes había centos
e cooperaban sen maquinaria,
o mesmo que o gando que desaparece
porque non hai quen o atenda,
e os montes antes limpos
agora cheos de silvas e toxos.
Ela amósanos a viva imaxe da soidade
das habitantes resilentes do rural,
e do vivo recordo
da solidariedade das aldeas galegas.

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión /  Cambiar )

Google photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google. Cerrar sesión /  Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión /  Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión /  Cambiar )

Conectando a %s